Αναδημοσίευση από την ΦτΑ №58
Δεν είναι σπάνιο φαινόμενο να μπαίνει το ερώτημα κατά πόσο μπορούμε να μιλάμε για «νομοτέλεια» στις κοινωνικές επιστήμες και στην πολιτική δράση. Το ερώτημα αυτό είναι εύλογο και εφορμά από την διάκριση μεταξύ των δύο κλάδων (θετικών και κοινωνικών επιστημών) ως προς την συμμετοχή ή μη του ανθρώπινου παράγοντα. Πράγματι, στις φυσικές επιστήμες κάποιοι κανόνες ισχύουν ανεξάρτητα από την βούληση του ανθρώπινου υποκειμενικού παράγοντα. Η βαρύτητα υπάρχει και θα υπάρχει είτε εμείς την αναγνωρίσουμε είτε όχι. Λέει ένα επιχείρημα ότι για αυτόν ακριβώς τον λόγο, το πράγμα είναι εντελώς διαφορετικό, αφού η νομοτέλεια της φυσικής υφίσταται ανεξάρτητα από την ατομική βούληση, ενώ κοινωνικές διεργασίες καθορίζονται από τον ανθρώπινο παράγοντα. Αυτός ο συλλογισμός θα ίσχυε αν ο άνθρωπος ήταν αποκομμένος από την φύση, αν το θεμέλιο της οικονομίας του δεν ήταν η διάδραση με και άρα η επενέργεια πάνω στην ύλη. Όπως έχει καταδειχθεί από την μαρξιστική βιβλιογραφία (ενδεικτικά αναφέρουμε Το Κεφάλαιο, η Διαλεκτική της Φύσης, Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας), ακριβώς λόγω της διάδρασης αυτής – η οποία συντελείται όχι μόνο με τους περιορισμούς των φυσικών νομοτελειών αλλά και με την αξιοποίησή τους – οι δύο βασικές νομοτέλειες της φύσης (διαλεκτικός τρόπος στην εξέλιξη και προτεραιότητα της ύλης έναντι του πνεύματος) περνούν στο άμεσο προϊόν της παραγωγής και δημιουργούν αντίστοιχες νομοτέλειες στην κοινωνία.
Το παραπάνω δεν πρέπει να ερμηνεύεται σαν απόδειξη ενός μηχανιστικού ντετερμινισμού (ο οποίος καταλήγει να είναι και αντίθετος με τον μαρξισμό), μα αντίθετα πρέπει να μας δίνει μια γενική εικόνα της έννοιας της νομοτέλειας στην κοινωνία. Και αυτό γιατί αφενός μας αποκαλύπτει την ίδια την ύπαρξη κοινωνικών νομοτελειών, αφετέρου μας καταδεικνύει τα όρια της έννοιας αυτής. Γιατί η έννοια της νομοτέλειας στη μαρξιστική κοσμοθεωρία δεν αμφισβητεί την ελευθερία της σκέψης, αλλά δείχνει ότι η σκέψη δεν είναι αυθαίρετη αλλά προϊόν συγκεκριμένων υλικών συναρτήσεων, που αποτυπώνονται ως αντανάκλαση του υλικού. Η αντανάκλαση αυτή δεν καθορίζει την πραγματικότητα, όπως άλλωστε έδειξε και ο Λένιν στον Υλισμό και Εμπειριοκριτικισμό. Αλλά, όπως τόνισε στα Φιλοσοφικά Τετράδια, δεν είναι ούτε παθητική: η γνώση των νόμων γίνεται οδηγός της πράξης, και η πράξη μετασχηματίζει την πραγματικότητα.
Σε αυτό ακριβώς στηρίζεται η αξία της καθημερινής ζύμωσης και πρέπει να συμβάλουμε αξιοποιώντας όλες μας τις δυνάμεις διαρκώς και με κάθε τρόπο.